Đó là chia sẻ của các diễn giả, cơ quan quản lý Nhà nước tại Diễn đàn "Xây dựng thị trường năng lượng cạnh tranh minh bạch: Thách thức và cơ hội cho doanh nghiệp" do Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp phối hợp với các cơ quan liên quan tổ chức chiều 18/12, tại Hà Nội.

Hoàn thiện chính sách

Diễn đàn được tổ chức ngay sau khi Quốc hội thông qua Nghị quyết về cơ chế, chính sách phát triển năng lượng quốc gia giai đoạn 2026 – 2030 tại Kỳ họp thứ 10, nhằm cụ thể hóa Nghị quyết số 70 của Bộ Chính trị về định hướng chiến lược phát triển ngành năng lượng. Đây được xem là dấu mốc chính sách quan trọng, mở ra giai đoạn mới cho quá trình cải cách và hoàn thiện thị trường năng lượng tại Việt Nam theo hướng hiện đại, minh bạch và hội nhập sâu rộng.

Thực tế, trong những năm qua, Việt Nam đã ban hành nhiều văn bản pháp luật liên quan đến lĩnh vực năng lượng, tạo nền tảng cho sự phát triển nhanh của ngành điện, dầu khí, năng lượng tái tạo. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy hệ thống pháp luật hiện hành vẫn tồn tại nhiều điểm chồng chéo, thiếu thống nhất giữa các luật như Luật Điện lực, Luật Quy hoạch, Luật Đầu tư, Luật Đấu thầu, Luật Đất đai, Luật Bảo vệ môi trường… Điều này dẫn tới khoảng trống pháp lý hoặc thủ tục phức tạp, kéo dài thời gian triển khai dự án, gia tăng chi phí tuân thủ và rủi ro cho doanh nghiệp.

Đáng chú ý, Việt Nam hiện vẫn chưa có hành lang pháp lý hoàn chỉnh cho thị trường điện bán buôn cạnh tranh, cơ chế hợp đồng mua bán điện trực tiếp (DPPA) giữa nhà sản xuất và khách hàng sử dụng điện lớn, hay thị trường tín chỉ carbon – những cấu phần quan trọng để thúc đẩy cạnh tranh, minh bạch và đáp ứng yêu cầu chuyển dịch năng lượng bền vững trong bối cảnh hội nhập quốc tế.  Bên cạnh đó, cơ chế giá năng lượng, đặc biệt là giá điện, vẫn chưa phản ánh đầy đủ chi phí sản xuất, truyền tải, phân phối cũng như các yếu tố rủi ro thị trường...

Phát biểu tại Diễn đàn, ông Hoàng Quang Phòng – Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) nhấn mạnh, để phát triển bền vững và khắc phục những bất cập hiện nay, ngành năng lượng cần tuân thủ nghiêm ngặt các chuẩn mực của cơ chế thị trường.

Việc tái cơ cấu ngành năng lượng là yêu cầu tất yếu nhằm từng bước hình thành thị trường năng lượng cạnh tranh lành mạnh, minh bạch, đồng thời bảo đảm ổn định chính trị – xã hội. Trong quá trình này, cần phát huy vai trò chủ lực của doanh nghiệp Nhà nước trong các lĩnh vực then chốt, đồng thời tách bạch rõ ràng nhiệm vụ sản xuất – kinh doanh với nhiệm vụ chính trị, công ích. Song song với đó là việc hoàn thiện cơ chế, chính sách để khu vực kinh tế tư nhân tham gia mạnh mẽ hơn vào đầu tư, vận hành và cung ứng dịch vụ năng lượng.

"Để hiện thực hóa mục tiêu xây dựng thị trường năng lượng cạnh tranh, minh bạch, cần triển khai đồng bộ nhiều nhóm giải pháp. Xây dựng một khung khổ thể chế thống nhất, có tính ràng buộc cao. Rà soát, đồng bộ hóa các luật liên quan nhằm loại bỏ xung đột, chồng chéo, giảm thiểu rủi ro pháp lý cho nhà đầu tư" - ông Hoàng Quang Phòng nói.

Chính sách phải đi trước một bước

Tại Diễn đàn, các đại biểu nhấn mạnh vai trò của việc kêu gọi và tạo điều kiện thuận lợi để khu vực tư nhân trong và ngoài nước tham gia sâu rộng hơn vào thị trường năng lượng. Điều này đòi hỏi môi trường đầu tư ổn định, chính sách nhất quán, cơ chế chia sẻ rủi ro hợp lý và khả năng tiếp cận công bằng các nguồn lực như đất đai, vốn, hạ tầng và thông tin thị trường.

Ông Nguyễn Quốc Dũng - Trưởng ban Kinh doanh và mua bán điện Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) cho biết, điện là huyết mạch của nền kinh tế và cần “đi trước một bước” để đảm bảo đủ điện cho nền kinh tế và hoạt động của Nhân dân. Trong những năm qua, EVN đã phối hợp các cơ quan nỗ lực lớn để thực hiện tốt nhiệm vụ: đáp ứng đủ điện cho tăng trưởng, cấp điện cho khu vực miền núi, nông thôn, hải đảo với 99,85% số hộ dân có điện. Đây là tỷ lệ cao với các quốc gia trên thế giới.

Theo ông, về nguồn điện, hiện nay, thuỷ điện đã khai thác gần hết, phát triển trong tương lai là LNG, điện hạt nhân, điện gió ngoài khơi, năng lượng tái tạo - những nguồn năng lượng cần nguồn lực đầu tư lớn. Để phát triển nhanh, đảm bảo đủ điện cung ứng cho nền kinh tế, vai trò của Nhà nước, của các doanh nghiệp Nhà nước rất quan trọng với đủ kinh nghệm khoa học kỹ thuật, vận hành.

Về thị trường bán điện được thiết kế qua 3 giai đoạn là thị trường phát điện cạnh tranh được triển khai từ năm 1/7/2012; thị trường bán buôn điện cạnh tranh triển khai từ 1/7/2019 đến hiện nay; thị trường bán lẻ đang xây dựng hành lang pháp lý và thiết kế thị trường bán lẻ.

TS Nguyễn Quốc Thập - Chủ tịch Hội Dầu khí Việt Nam cho rằng, việc chậm triển khai thị trường năng lượng cạnh tranh, nguy cơ sẽ không đảm bảo được mục tiêu tăng trưởng như mong muốn. Bởi mục tiêu tăng trưởng của quốc gia hiện nay là rất rõ ràng, tuy nhiên, khi không xây dựng được thị trường năng lượng cạnh tranh, chúng ta sẽ không thu hút được nhà đầu tư, mà không thu hút được nhà đầu tư sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng.

Vì vậy, để tháo gỡ, theo ông Thập, cần hoàn thiện thể chế theo hướng ổn định, dự báo được và nhất quán, cũng như có tính bao trùm. Chính sách phải đi trước thực tiễn; tránh tình trạng chồng chéo và thay đổi liên tục. Thiết lập cơ chế giá năng lượng dựa trên chi phí thực, hài hòa lợi ích theo diễn biến của thị trường và các nhà đầu tư trong chuỗi quyết định.

“Nhà nước không nên can thiệp vào cơ chế giá, mà chỉ đóng vai trò kiến tạo và điều hóa lợi ích các nhà đầu tư trong chuỗi bằng các công cụ thuế. Giá minh bạch là nền tảng của cạnh tranh, phát triển lành mạnh và thu hút đầu tư” - Chủ tịch Hội Dầu khí Việt Nam nói. Hiện bất cập nhất về giá truyền tải điện, vì vậy, cần tiến tới một đường truyền tải điện như hệ thống giao thông như hiện nay thì mới giải quyết được một thị trường điện cạnh tranh.