Tuy nhiên, tại Việt Nam, sự thiếu hụt cơ chế quản lý và chế tài chặt chẽ đã dẫn tới nhiều hệ lụy tiêu cực trong hoạt động của họ trên môi trường số. Việc xây dựng một hành lang pháp lý minh bạch và linh hoạt là điều cấp thiết để bảo vệ không gian mạng và phát huy sức mạnh của các KOL, KOC trong sự phát triển chung của xã hội.

Vai trò và thực trạng của KOL, KOC

Những năm gần đây, KOL và KOC đã nổi lên như những nhân vật có ảnh hưởng lớn, không chỉ trong lĩnh vực truyền thông mà còn trong đời sống xã hội thông qua mạng xã hội. Họ không chỉ đơn thuần là người nổi tiếng mà còn là "người dẫn đường" trong các trào lưu, góp phần định hình nhận thức cũng như lối sống của đông đảo người dùng, đặc biệt là giới trẻ. Trên thế giới, các KOL đã được coi như lực lượng truyền thông mạnh mẽ với sức ảnh hưởng sâu rộng cả về kinh tế, văn hóa và chính trị.

Tuy nhiên, ở Việt Nam, phần lớn KOL và KOC hoạt động mang tính tự phát, không có sự công nhận chính thức hay tổ chức nghề nghiệp chuyên nghiệp nào quản lý hiệu quả. Điều này dẫn đến cảnh "vùng trống" trong khung pháp lý và thiếu sự đồng bộ trong quản lý, khiến môi trường số trở nên dễ bị tổn thương trước các hành vi lợi dụng.

Thực trạng cho thấy, khung pháp lý hiện nay như: Luật Quảng cáo, Luật An ninh mạng hay Luật Bảo vệ người tiêu dùng chỉ mang tính bổ trợ, chưa đủ sức bao quát và kiểm soát các hoạt động của KOL, KOC. Thậm chí, nhiều người nổi tiếng trên mạng xã hội vẫn chủ quan hoặc cố tình vi phạm các quy định như quảng cáo không rõ ràng, lan truyền thông tin sai lệch hoặc livestream kinh doanh trái phép.

Đáng lo ngại hơn, các chế tài xử lý còn rất nhẹ, không tương xứng với mức độ ảnh hưởng và thiệt hại có thể gây ra cho cộng đồng. Các hành vi vi phạm thường bị xem xét theo cách áp dụng cho tài khoản cá nhân phổ thông, mà không xét đến vai trò nổi bật và lượng người theo dõi lớn của KOL, KOC. Điều này khiến niềm tin của công chúng vào hoạt động truyền thông số bị lung lay.

Hướng đi từ quốc tế và bài học cho Việt Nam

Tại tọa đàm "Kiến tạo niềm tin số", do Hiệp hội An ninh mạng quốc gia được tổ chức mới đây, đại diện Cục An ninh mạng và Phòng chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05) cảnh báo nếu cơ chế kiểm soát không được siết chặt, môi trường mạng có thể trở thành "đất sống" cho các hành vi tiêu cực và làm méo mó dư luận xã hội.

Trung tá Nguyễn Tiến Cường (Cục A05) nhận định, những người có sức ảnh hưởng trên mạng xã hội đã và đang tác động mạnh đến nhận thức, nhưng lại chưa được xem như một nghề nghiệp chuyên môn, gây ra các nghịch lý pháp lý và rủi ro dư luận khó kiểm soát.

Nhiều quốc gia trên thế giới đã xây dựng các mô hình quản lý phù hợp dành riêng cho KOL và KOC. Ví dụ, Pháp triển khai chương trình cấp chứng chỉ hành nghề, Trung Quốc với hệ thống truy vết và xử phạt nghiêm ngặt, hay Singapore giám sát hoạt động KOL một cách chặt chẽ nhằm bảo vệ không gian thông tin. Những kinh nghiệm này chính là bài học quý giá cho Việt Nam trong việc xây dựng hành lang pháp lý phù hợp.

Tại Việt Nam, việc thành lập một Liên minh KOL và KOC đang được xem là giải pháp bước đầu nhằm tạo ra một tổ chức nghề nghiệp tự quản, phối hợp với các cơ quan chức năng để xây dựng các quy định chuẩn mực, tăng cường kiểm soát và minh bạch thông tin. Song song đó cần có bộ quy tắc đạo đức nghề nghiệp rõ ràng, nhằm định hướng các KOL, KOC tuân thủ quy định về quảng cáo, hạn chế nội dung nhạy cảm hay sai lệch.

Ngoài ra, xây dựng hệ thống đánh giá, phân hạng uy tín sẽ giúp người tiêu dùng và doanh nghiệp dễ dàng phân biệt những người có trách nhiệm và đáng tin cậy. Đặc biệt, việc tổ chức các diễn đàn đối thoại định kỳ giữa KOL, KOC và cơ quan quản lý sẽ tạo ra cơ chế phản hồi linh hoạt, nhanh nhạy với các thay đổi và đặc thù của môi trường số Việt Nam. Cuối cùng, nâng cao nhận thức và kỹ năng quản lý tài khoản số cho KOL, KOC ngay từ khi bắt đầu hoạt động cũng là bước đi thiết yếu giúp họ ý thức trách nhiệm xã hội.

Kết nối cộng đồng và quản lý trách nhiệm

Phát triển môi trường số là lĩnh vực đòi hỏi sự phối hợp giữa chính sách nhà nước và tinh thần tự giác của cộng đồng. Các KOL, KOC không chỉ cần sự quản lý pháp lý, mà quan trọng hơn là cần có ý thức trách nhiệm trong hoạt động của mình để xây dựng một hình ảnh nghề nghiệp trong sạch, minh bạch.

Chính vì vậy, các tổ chức tự quản, liên minh nghề nghiệp có vai trò then chốt trong việc tạo ra các chuẩn mực đạo đức và quy tắc ứng xử chung, giúp KOL, KOC phát triển bền vững và có trách nhiệm xã hội cao. Đây không chỉ là giải pháp tình thế mà còn là nền tảng cho sự hoàn chỉnh cơ chế ngành, góp phần định hình tương lai phát triển chuyên nghiệp của ngành truyền thông số.

Trước sự phát triển nhanh chóng và tác động sâu sắc của KOL, KOC lên xã hội Việt Nam, việc khẩn trương xây dựng và hoàn thiện cơ chế quản lý, có phạm vi điều chỉnh cụ thể là hết sức cần thiết. KOL, KOC phải được công nhận là nghề nghiệp có điều kiện, quản lý bằng các tổ chức đại diện chuyên nghiệp; đồng thời, luật pháp cần có các chế tài đủ mạnh để răn đe hành vi vi phạm gây ảnh hưởng xã hội lớn.

Bên cạnh đó, đòi hỏi sự minh bạch trong hoạt động quảng cáo, phân biệt rõ vai trò cá nhân và hợp đồng nhằm bảo vệ người tiêu dùng và tạo dựng lòng tin xã hội. Cuối cùng, các sáng kiến nâng cao trách nhiệm xã hội cho KOL, KOC sẽ là đòn bẩy để phát huy "sức mạnh mềm" tích cực góp phần chuyển đổi số thành công tại Việt Nam. Nếu không có sự phối hợp chặt chẽ và đồng bộ này, môi trường số sẽ khó tránh khỏi những rủi ro phát sinh, làm tổn thương niềm tin và sự phát triển bền vững của xã hội…

Việc hình thành một cộng đồng tự quản lý, có đạo đức nghề nghiệp, có đối thoại với cơ quan quản lý sẽ không chỉ giúp nghề KOL, KOC được công nhận, mà còn trở thành lực lượng quan trọng trong sự nghiệp xây dựng xã hội số bền vững.